E pūmau ana a Tāmaki Paenga Hira ki te whakamanatanga o ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi, arā, ko te kawenata tuatahi o tō tātou whenua. E whakahīhī ana mātou i tō mātou tū hei kaikōkiri o te whakarauoratanga o te reo Māori, he reo whaimana o Aotearoa. I runga i tēnā, ka tautoko tonu mātou i te reo, ā, ka whakapau kaha mātou ki te whakapiki ake i te nui o te reo ki tā mātou pae ipurangi, ā, ki roto hoki i ō mātou whare.

I te tau 2020, i whai pūtea mātou i Internet NZ ki te tautoko i te whakamāoritanga o ngā atanga e rua o ā mātou pae matihiko matua, arā, ko Maumaharatanga ā-Tuihono me Ngā Kohikohinga ā-Tuihono. 

Ko te whāinga a te kaupapa rā, he whakatuwhera ake i te tatau ki ngā kohikohinga ā-tuihono a te Whare Taonga. Ko te whakamāoritanga o ēnei atanga e rua te mahi tuatahi i a mātou e anga whakamua ana ki tētahi pae ipurangi reo maha. Nō te whakatuwheratanga o ngā pae matihiko ki ngā tāngata matatau ki te reo me te hunga ako i te reo Māori, kei te tautoko mātou i te whāinga nui a te kāwanatanga kia eke te nui o ngā tāngata o Aotearoa e kōrero ana i te reo Māori ki te kotahi miriona ā te tau 2040. E hāngai ana hoki tēnei kaupapa ki te wawata o te Whare Taonga ki te whakapiki ake i te reo Māori me ngā toronga ki ngā kohikohinga o ngā taonga Māori.

Nō te whakarewatanga ake o te whakamāoritanga o ngā whārangi rā i te marama o Mahuru i te tau 2020, kua eke te nui o ngā wā i tirohia ngā kōrero ki Maumaharatanga ā-Tuihono me Ngā Kohikohinga ā-Tuihono ki te 120,000. Ko ngā whārangi i kaha tirohia ko ngā whārangI ūnga o Maumaharatanga ā-Tuihono me Ngā Kohikohinga ā-Tuihono. Ehara i te mea he rongo ohorere tēnei i te mea i te nuinga o te wā ka tīmata ngā rapunga o ngā kaitoro ki reira. Ko te taonga i kaha toroa ki Ngā Kohikohinga ā-Tuihono ko tēnei whakaahua o ngā tamariki e haka ana ki Whakarewarewa i te tīmatanga o te rautau 1900.

Te arotake

I whakatūria a Kāhui Tautoko Consulting Ltd i te tau 2000, ko tā rātou kaupapa matua ko te whakawhanaketanga o ngā iwi taketake – kei a rātou ngā pūkenga tika hei hāpai i tēnei kaupapa.

I arotakengia tā mātou kaupapa whakawhiti reo e tēnei kamupene. Ka arohtahi rātou ki:

  • te aronga ki ngā kaupapa reo Māori ki te pae ipurangi

  • ngā waiaro ki ngā kaupapa reo Māori ki te pae ipurangi

  • te wāriu o ngā kaupapa reo Māori ki ngā rāngai rerekē

  • ngā tohutohu hei whakapiki ake i te nui o te reo Māori ki te pae ipurangi.

Ka arotakengia ēnei āhuatanga mā tētahi rārangi uiui ā-tuihono me ngā huihuinga ā-ataata o ngā rōpū whāiti. Kotahi rau e rima tekau mā ono ngā kaiwhakautu. Hui katoa mai, 132 ngā kaiwhakautu ā-tuihono ki tētahi uiui i te roanga o te marama kotahi. I whakawehea ngā kaiwhakautu 24 ki ngā rōpū whāiti motuhake e ono.

He rerekē rawa atu ngā whakautu a ēnei rōpū e rua. He ākonga reo Māori, he kaikōrero reo Māori, he kaiako, he kairangahau, he kaihāpai i te reo hoki ngā mema o ngā rōpū whāiti. Ka noho te nuinga ki Tāmaki Makaurau. I whakamihia e rātou ā mātou mahi ki te whakapiki ake i te aronga ki te reo Māori, ā, hei tā rātou anō, he tohu ngā whakamāoritanga o te urutaunga o te reo. E ai ki a rātou, nā aua mahi ka nui ake ngā rauemi rangahau i te reo Māori.

Heoi, hei tā te nuinga o ngā kaiwhakautu ki te uiui, he iti noa te reo Māori e kōrerohia ana, e mōhiotia ana hoki e rātou. Ko tā ngā mahi whakamāori rā, he whakanui i te tū o te reo Māori hei reo ā-ture, heoi, kāore pea he tino pānga ki te nuinga o ngā kaitoro.

Ngā otinga

E 5 ngā take matua i puta ake i te arotakenga:

  • Me whakatairanga: me nui ake te whakatairangatanga o ngā whakamāoritanga

  • Me kite tonu te reo: kia nui ake te reo Māori ki te pae ipurangi

  • Te hoahoa ā-ipurangi: me āta kite ngā ‘tohu’ kia mōhio ai te katoa he ara reo Māori kei te pae ipurangi

  • Ngā tikanga ā-tuhi: me whiriwhiri whakaaro mō tētahi kaupapa here e whakaū ana i te kounga me ngā tikanga ōrite e pā ana ki te mahi whakamāori

  • Me tautoko ngā kaimahi: me waihanga ētahi tikanga mahi hei tautoko i ngā kaimahi ki te whakautu i ngā urupare e whakahē ana i te whakamahinga o te reo Māori

Kua whakapūmau ngā otinga o te uiui i te wawata matua o tēnei kaupapa, arā, kia whakatuwherahia ake te kūaha ki te katoa o ngā kohikohinga ā-tuihono o te Whare Taonga – ki te hunga ako (te hunga kāore e mōhio ana ki te kōrero rānei) tae atu ki te hunga e matatau ana ki te reo Māori. Ahakoa e mihia ana ngā whakamāoritanga, kei reira anō ētahi atu huarahi ki te whakapai ake, ki te whakatairanga hoki i ngā kōrero. Hei tauira, i tono ngā kaiwhakautu kia whakatūria ētahi atu kaupapa reo Māori mā ngā rangatahi i ngā kura. Hei tā ētahi atu, ki te āta whakatairangahia ngā hōia Māori, ngā taonga me ngā kōrero, ka āhua hāngai ake te pae ipurangi ki te ao Māori.

Hei tā ētahi rōpū whāiti, me tiro anō ētahi o ngā kupu reo Māori kia āta mārama, kia hāngai tika ngā kōrero hei whai mā te kaitoro. Ka aromatawaitia anōtia ētahi o ngā whakamāoritanga, ā, ka paku rawekehia te hoahoatanga o te pae ipurangi me te tū o te pātene whakawhiti reo.

Ngā hua

Kua huraina mai te huhua o ngā ara ki te whakamahi i ngā rauemi reo Māori e te mahi arotake. Otirā, hei tā ngā kaiwhakautu, he nui tonu ngā painga o te reo Māori ki te pae ipurangi. Hei tā tētahi, “he pai rawa atu [ngā whakamāoritanga] mā ngā tuhinga reo Māori […] ā, ko tētahi painga anō, ka taea te tango noa i ngā kōrero hei kī horipū”.

I kōrero ngā kaiwhakautu e pā ana ki ngā hua o te pae ipurangi ki ngā mahi rangahau me ngā ākonga o te reo, ā, i tino kitea mai te huhua o ngā kōrero e mau ana i a mātou. Ka whakamihia te wāhi nui o te pae ipurangi ki te nui o ngā rauemi reo Māori. He pāpaku noa te puna rauemi i te reo Māori mā ngā kairangahau, heoi, kei te piki haere tonu ka mutu, e whāngai ana ngā kōrero a Maumaharatanga ā-Tuihono me Ngā Kohikohinga ā-Tuihono i tēnei puna. E whakaū ana ēnei kōrero i te tika o ā mātou mahi, ā, kei te koa, kei te whakahaua mātou ki te mahi i ētahi atu mahi i raro i tēnei kaupapa. Ka whāngaihia ā mātou mahere mahi e ēnei kōrero, ā, mahea rawa te kitea atu, me whai pūtea tonu ngā mahi whakatairanga me te whakawhanaketanga o ngā rauemi ā-hiko reo Māori i te Whare Taonga.

Tohutorohia tēnei tuhinga

Victoria, Passau. Passau, Victoria and James Taylor. Ko Te Arotakenga o te Kaupapa Whakamāori. Auckland Museum - Tāmaki Paenga Hira. First published: 13 Mah 2021. Updated: 25 Mah 2026.

URL: https://www.aucklandmuseum.com/mi/discover/collections/topics/translation-project-evaluation