Tuakeo Terongo

Collection Technicians, Research Support
By Dan Millar and Madison Pine

I te marama o Oketopa 2019, ka haere ngā kaimahi o Tāmaki Paenga Hira kia kite i te ringatoi tino rongonui a Stanley Palmer. He tama a Stanley nā te ika a Whiro o Te Pakanga Tuatahi a James Palmer he irāmutu hoki ki a Kāpara David Hunter Palmer, i mate i muri tonu iho o te mutunga o te pakanga. I roto i ngā whakaahua ā te whanau tētahi e whakaahua mai ana i te matua kēkē o Stanley a David, e takoto ana i te taha o ētahi atu tūroro me ngā nēhi i te Hōhipera 27th General i Kairo te tau 1917. I te taha o David he hōia nō Aitū a Tuakeo Terongo i mate nā te pāngia e te mate kohi, he kotahi tau i muri mai. I tūpono noa iho, i te rangahau tētahi o ngā kaimahi a Dan Millar i ngā hōia o Atiu ka kite i tōna ingoa i muri o te whakaahua.

Tuakeo
Photograph of patients at 27th General Hospital, Cairo. From Left to Right, unidentified sister, Tuakeo, Sister Monk, Self - David Hunter Palmer, Jerry Spooner, Alan Blackie.
Image kindly provided by Stanley Palmer (October 2019). Image has no known copyright restrictions.

I ingoatia e David Palmer ētahi o te rōpū i mua o tōna matenga. Kei runga i te whakairotanga ko ‘te 7 o Maehe 1917, Te Rūma Whakaurunga Hōhipera Whānui 27, Kairo. E hoki ana ki Aotearoa. Sister ---- Tuakeo, Sister Monk, ko au, ko Jerry Spooner, ko Alan Blackie.’ ​

reverse tuakeo
Reverse of 27th General Hospital, Abbassia photograph.
Image kindly provided by Stanley Palmer (October 2019).
Image has no known copyright restrictions.

Ahakoa i tautohua rātou, i tau iho ki a Dan te mahi ki te rapu kōrero atu anō e pā ana ki ngā hōia nei. Mā te whakamahi i te Tuihpono Maumaharatanga me te whakaū i ngā taipitopito mai i ngā konae tāngata, ka taea e Dan te tautohu i ngā hōia e whā nei.

Ka mōhiotia a Tuakeo ko Tuakeo Terongo, i whānau mai i Aitū wāhi ki ngā Kuki Airini, i whakawhiti ki tāwāhi i te tau 1916 me te 2nd Ope Rarotonga tuarua o te New Zealand Expeditionary Force, e rua tekau ōna tau. Ka tae atu te ope ki Moascar i muri tata tonu ka pāngia a Terongo e te mate ka kawea ki te Hōhipera 27th General i te tau 1917. I reira i taua hōhipera ka whakaahuatia te whakaahua nei.

I tautohua a Jerry Spooner ko Paraiweti Gerard Edmund Spooner. I roto a Paraiweti Spooner i te Wellington Mounted Rifles he wāhanga nō te Wehewehenga o Aotearoa me Ahitereiria i Karipori i te tau 1915. I te marama o Hānuere 1917 ka ripoatatia tōna taotūtanga ka haria ia ki te Hōhipera Whānui 27 i Abbassia he taotū ki tōna tārāuma.

Allan Stuart Blackie
Sergeant A. S. Blackie, Auckland Mounted Rifles
Auckland Libraries Heritage Collections AWNS-19151111-39-31
No known copyright restrictions.

I kitea he Haihana a Allan Stuart Blackie, i roto i te Samoa Expeditionary Force i mua i te kuhunga atu ki ngā Auckland Mounted Rifles i reira ka uru atu ia ki ngā kauhanga riri i Karipori me Parihitini. I te tau 1917 i te pakanga o Rawha ka taotūtia a Blackie ka tukuna ki te Hōhipera Whānui 27 hoki tonu mai ki Aotearoa, erangi i muri iho ka tonoa ia ki tētahi mahi motuhake i te taha o tētahi whakatakanga Tametame, e mātai ana mehemea he hinu i te rohe o Baku. I mahi anō a Blackie i te Papataunga Hōia i te Pakanga Tuarua.

I whakauru atu a David Hunter Palmer, ki te Auckland Mounted Rifles i Karipori ā, i tāotūtia anō hoki i te Pakanga o Rawha ko te taotū he matā ki tōna ūpoko, ka hoki mai a Palmer ki Aotearoa mā runga i te Willochra i te tau 1917.

David Hunter Palmer
David Hunter Palmer
Auckland Libraries Heritage Collections AWNS-19170222-45-13
No known copyright restrictions.

I whakaahuatia te rōpū nei i roto i te rūma whakaurunga o te Hōhipera Whānui 27, i Abbassia. Kīhai i roa ka hoki tūroro mai a Palmer, a Blackie, a Spooner, a Terongo ma runga i te HMNZT Willochra.

Aue taukiri e, ka hinga a Palmer rāua ko Terongo i muri tata tonu o te mutunga o te pakanga. I mate a Palmer i ōna taotūtanga i te tau 1920. I mate a Terongo i te tau 1919 nā runga i te taimaha i pā ki a ia i te pakanga, kīhai hoki ia i tanua ki te urupā hōia.

Puta noa i te tau 2019 a Dan Millar e āwhina ana i te hinonga Ngā Kuki Airani i te Pakanga Tuatahi e ārahitia ana e Bobby Nicholas rātou ko Paula Paniani, ko Cate Walker. Nā te pai o ēnei rangahau i taea ai e te Tuihono Maumaharatanga te whakahou i ngā rekoata o ngā hōia o Atiu tae noa ki a Terongo. Nā runga anō i ēnei rangahau ka tāpiritia atu anō e te rōpū, e ono ngā hōia o te Kuki Airini ki te Rārangi Ingoa Whai Hōnore o te Komihana o ngā Rua Pakanga o Aotearoa me te Tōpūtanga o ngā Whenua Motuhake o Ingarangi: Nga Naeiti, Rangi Tiaure, Tima Mereto, Tearii Taria, Banaba Tipe, ko Tuakeo Terongo.

Mā te mahitahi i te taha o te rōpū Kuki Airani Pakanga Tuatahi o te Ao me ētahi kairangahau hapori, e taea ai e mātou te tāpiri pārongo ki te putu raraunga, kia whakatūturutia te maumaharatanga o te hunga i tū ai mō Aotearoa.

Tuakeo Gravestone
Gravestone of Tuakeo Terongo, Atiu Cook Islands.
Image courtesy of Bobby Nicholas, Paula Paniani and Cate Walker, Cook Islands WW1 NZEF ANZAC Soldiers Research Project (October
Image is subject to copyright restrictions.

Āwhinatia mai mātou ki te whakapai ake i te Maumaharatanga ā-Tuihono

Mehemea he mōhiotanga ōu he whakaahua rānei e pā ana ki ngā hōia, ka taea te āwhina i a mātou ki te whakatairanga i te Maumaharatanga ā-Tuihonomā tō tāpiri i o tāpaetanga ki tā rātou whārangi mā te whakapā mai rānei ki a mātou.

Tohutorohia tēnei tuhinga

Dan Millar and Madison Pine. Tuakeo Terongo. Auckland Museum - Tāmaki Paenga Hira. First published: 8 Koh 2020. Updated: 25 Mah 2026.

URL: https://www.aucklandmuseum.com/mi/war-memorial/online-cenotaph/features/tuakeo