Tuakeo Terongo
I te marama o Oketopa 2019, ka haere ngā kaimahi o Tāmaki Paenga Hira kia kite i te ringatoi tino rongonui a Stanley Palmer. He tama a Stanley nā te ika a Whiro o Te Pakanga Tuatahi a James Palmer he irāmutu hoki ki a Kāpara David Hunter Palmer, i mate i muri tonu iho o te mutunga o te pakanga. I roto i ngā whakaahua ā te whanau tētahi e whakaahua mai ana i te matua kēkē o Stanley a David, e takoto ana i te taha o ētahi atu tūroro me ngā nēhi i te Hōhipera 27th General i Kairo te tau 1917. I te taha o David he hōia nō Aitū a Tuakeo Terongo i mate nā te pāngia e te mate kohi, he kotahi tau i muri mai. I tūpono noa iho, i te rangahau tētahi o ngā kaimahi a Dan Millar i ngā hōia o Atiu ka kite i tōna ingoa i muri o te whakaahua.
I ingoatia e David Palmer ētahi o te rōpū i mua o tōna matenga. Kei runga i te whakairotanga ko ‘te 7 o Maehe 1917, Te Rūma Whakaurunga Hōhipera Whānui 27, Kairo. E hoki ana ki Aotearoa. Sister ---- Tuakeo, Sister Monk, ko au, ko Jerry Spooner, ko Alan Blackie.’
Ahakoa i tautohua rātou, i tau iho ki a Dan te mahi ki te rapu kōrero atu anō e pā ana ki ngā hōia nei. Mā te whakamahi i te Tuihpono Maumaharatanga me te whakaū i ngā taipitopito mai i ngā konae tāngata, ka taea e Dan te tautohu i ngā hōia e whā nei.
Ka mōhiotia a Tuakeo ko Tuakeo Terongo, i whānau mai i Aitū wāhi ki ngā Kuki Airini, i whakawhiti ki tāwāhi i te tau 1916 me te 2nd Ope Rarotonga tuarua o te New Zealand Expeditionary Force, e rua tekau ōna tau. Ka tae atu te ope ki Moascar i muri tata tonu ka pāngia a Terongo e te mate ka kawea ki te Hōhipera 27th General i te tau 1917. I reira i taua hōhipera ka whakaahuatia te whakaahua nei.
I tautohua a Jerry Spooner ko Paraiweti Gerard Edmund Spooner. I roto a Paraiweti Spooner i te Wellington Mounted Rifles he wāhanga nō te Wehewehenga o Aotearoa me Ahitereiria i Karipori i te tau 1915. I te marama o Hānuere 1917 ka ripoatatia tōna taotūtanga ka haria ia ki te Hōhipera Whānui 27 i Abbassia he taotū ki tōna tārāuma.
I kitea he Haihana a Allan Stuart Blackie, i roto i te Samoa Expeditionary Force i mua i te kuhunga atu ki ngā Auckland Mounted Rifles i reira ka uru atu ia ki ngā kauhanga riri i Karipori me Parihitini. I te tau 1917 i te pakanga o Rawha ka taotūtia a Blackie ka tukuna ki te Hōhipera Whānui 27 hoki tonu mai ki Aotearoa, erangi i muri iho ka tonoa ia ki tētahi mahi motuhake i te taha o tētahi whakatakanga Tametame, e mātai ana mehemea he hinu i te rohe o Baku. I mahi anō a Blackie i te Papataunga Hōia i te Pakanga Tuarua.
I whakauru atu a David Hunter Palmer, ki te Auckland Mounted Rifles i Karipori ā, i tāotūtia anō hoki i te Pakanga o Rawha ko te taotū he matā ki tōna ūpoko, ka hoki mai a Palmer ki Aotearoa mā runga i te Willochra i te tau 1917.
I whakaahuatia te rōpū nei i roto i te rūma whakaurunga o te Hōhipera Whānui 27, i Abbassia. Kīhai i roa ka hoki tūroro mai a Palmer, a Blackie, a Spooner, a Terongo ma runga i te HMNZT Willochra.
Aue taukiri e, ka hinga a Palmer rāua ko Terongo i muri tata tonu o te mutunga o te pakanga. I mate a Palmer i ōna taotūtanga i te tau 1920. I mate a Terongo i te tau 1919 nā runga i te taimaha i pā ki a ia i te pakanga, kīhai hoki ia i tanua ki te urupā hōia.
Puta noa i te tau 2019 a Dan Millar e āwhina ana i te hinonga Ngā Kuki Airani i te Pakanga Tuatahi e ārahitia ana e Bobby Nicholas rātou ko Paula Paniani, ko Cate Walker. Nā te pai o ēnei rangahau i taea ai e te Tuihono Maumaharatanga te whakahou i ngā rekoata o ngā hōia o Atiu tae noa ki a Terongo. Nā runga anō i ēnei rangahau ka tāpiritia atu anō e te rōpū, e ono ngā hōia o te Kuki Airini ki te Rārangi Ingoa Whai Hōnore o te Komihana o ngā Rua Pakanga o Aotearoa me te Tōpūtanga o ngā Whenua Motuhake o Ingarangi: Nga Naeiti, Rangi Tiaure, Tima Mereto, Tearii Taria, Banaba Tipe, ko Tuakeo Terongo.
Mā te mahitahi i te taha o te rōpū Kuki Airani Pakanga Tuatahi o te Ao me ētahi kairangahau hapori, e taea ai e mātou te tāpiri pārongo ki te putu raraunga, kia whakatūturutia te maumaharatanga o te hunga i tū ai mō Aotearoa.
Āwhinatia mai mātou ki te whakapai ake i te Maumaharatanga ā-Tuihono
Mehemea he mōhiotanga ōu he whakaahua rānei e pā ana ki ngā hōia, ka taea te āwhina i a mātou ki te whakatairanga i te Maumaharatanga ā-Tuihonomā tō tāpiri i o tāpaetanga ki tā rātou whārangi mā te whakapā mai rānei ki a mātou.
Tohutorohia tēnei tuhinga
Dan Millar and Madison Pine. Tuakeo Terongo. Auckland Museum - Tāmaki Paenga Hira. First published: 8 Koh 2020. Updated: 25 Mah 2026.
URL: https://www.aucklandmuseum.com/mi/war-memorial/online-cenotaph/features/tuakeo