Ko te Kupu te Kākahu o te Whakaaro

Lost, and found, in translation 

E kawe ana ia reo ia reo i ōna ake mātauranga ahurei. I tēnei tau kei te whakaputaina e Tāmaki Paenga Hira ētahi hōtaka pūtaiao i roto i te reo Māori. E kōrero ana tātou ki tō mātou mātai-ako mātauranga Māori a Heidi Brickell e pā ana ki te ahurei o ngā mātauranga Māori kei te pūtake o aua hōtaka ako. 

Embedding mātauranga (Māori knowledge frameworks) into the Museum’s education programmes is about more than simply translation of terms. In this blog, we kōrero with Learning Specialist Heidi Brickell about creating environments where te reo Māori speakers can learn in frameworks that align with their language. 

Ki te pānui koe i tēnei paetukutuku mā runga waea pūkoro, ka puta tuatahi ō Heidi whakautu reo Māori, kātahi ka whai mai ōna whakautu reo Pākehā.

If you're reading on mobile, Heidi's answers will appear first in te reo Māori followed by her answers in English.

Tēnā whakaāhua mai ō mahi hei mātai-ako kei tō tātou whare taonga?

Kua matapaki tahi māua ko tōku rangatira a Matthew Crumpton. Ko tō māua kitenga, e maha ngā hōtaka pūtaiao i kōnei i roto i te reo Pākehā, engari he nui ngā mātauranga Māori e hāngai ana ki te ao pūtaiao. Nā reira i whakarite māua me tukuna atu i ētahi hōtaka pūtaiao ki ngā kura reo Māori. Ehara i te mea ko ngā kaupapa ahurea Māori ngā kaupapa anake e ako ana ngā kura Māori, ko te Ao katoa kē o tātou Ao. Kua tīmata au ki te hoahoatia ngā hōtaka e pā ana ki ngā moko tuauri me ngā ngarara. Kua eke mai a TKKM o Hoani Waititi, TKKM o te Rakipaewhenua me te wāhanga rūmaki o Randwick Park School ki te aromatawai i te kounga o aua hōtaka, ā i naianei e tūwhera ana kia tonoa ai e ngā kura reo Māori ki runga ki tō mātou paetukutuku. E kōtuitui ana ēnei hōtaka i ngā mātauranga o ō tātou tupuna ki ngā mātauranga kua tuhura mai i te Ao whānui. 

Ānei te peita-pūmau e tārua ana i roto i ngā rauemi ako. He peita waimeha ngā peita-pūmau katoa. E whakaatungia ana a tētahi Moko Matareitoru i kōnei e takoto ana kei tō Heidi taupuni toi.The original watercolour painting of Triceratops in Heidi's studio. This is one of the works that appears in the te Reo Māori learning materials.
Ānei te peita-pūmau e tārua ana i roto i ngā rauemi ako. He peita waimeha ngā peita-pūmau katoa. E whakaatungia ana a tētahi Moko Matareitoru i kōnei e takoto ana kei tō Heidi taupuni toi.
The original watercolour painting of Triceratops in Heidi's studio. This is one of the works that appears in the te Reo Māori learning materials.

Ko te whāinga mātua kia tūwhera ai ēnei mātauranga pūtaiao ki ngā ākonga Māori, ko te painga atu rānei kia whanake ai ngā hōtaka auraki kia maiaho mai ngā ākonga katoa i ngā mātauranga Māori?

Ko tōku tino aronga ko ngā ākonga Māori. He hiahia hoki nā ngā mātai-ako auraki kia whai tika ai ō rātou hōtaka pūtaiao i ngā mātauranga Māori, ā ka tautoko au i a rātou ki te whakauru i ētahi tirohanga Māori ki ngā hōtaka auraki. Otirā, ko tōku aronga ko ngā ākonga Māori. E hia kē ngā paenga e tūwhera ana ki ngā kura auraki. Ko tōku kōranga kia ahuahu mai i ngā rauemi ako kounga mā ngā ākonga Māori. Kei roto i ngā hōtaka Māori ngā mātauranga pūtaiao katoa nō ngā hōtaka auraki, engari he makuru anō ngā hōtaka Māori, nā te mea ko tō tātou mātauranga taketake te pūtake. 

I tēnei tau kei te whakawhanake māua ko taku tino hoa mahi a Gabriel Tongaāwhikau - he mātai ako hoki ia – i ētahi hōtaka  hou e pā ana ki ētahi kaupapa anō, ā ka tukuna atu ki te reo Māori, me te reo Pākehā hoki. A tōna wā ko tō māua hiahia te tukuna atu i ētahi hōtaka i roto i te reo Māori anake. Engari me pā mai ngā kura Māori a te tuatahi, me kitea ngā kaiwhakahaere i te hiahia o te marea Māori kia tautoko ai rātou i ngā hōtaka Māori motuhake.

Ko te peita-pūmau tēnei nō te Moko Rere.The original watercolour painting of a Pterosaur.
Ko te peita-pūmau tēnei nō te Moko Rere.
The original watercolour painting of a Pterosaur.

He mahi toi ōu, nē? He ringawaituhi koe, atu i ō mahi ki te kōnei. Ka ahu mai ō rautaki whakaako i ō auahatanga toi?

Ka tāea te kī pea, he mōwhiti ngā whakaaro toi e mau ana tō tinana katoa. Arā, ka titiro au ki tētahi mātū tāwhito pēnā i ngā taonga e tiakina ana i roto i tēnei whare, kei te pohewa kētia tōku tinana ka pēhea te whakamahinga o tēnei taonga, tēnei mātū. He aha ngā tūkanga ka wheakohia e te tangata i a ia tēnei taonga e whakamahi ana? He aha ngā rapanga ka puta i tōna whakamahinga? He aha ngā uarā, ngā matāpono e mārama ana te tangata nā āna mahi ki tēnei mātū? Ki te maahi tētahi hapori katoa i tētahi mātū pēnei, he aha te hononga o taua tukanga, ki ō rātou tirohanga Ao?

Ka mau te wēhi hoki ahau ki ngā taonga tāwhito katoa. Ahakoa ngā pūrākau me ngā māramatanga e pā ana ki taua tāonga, kei reira tonu te pātai ‘He aha i ahu pērā ai?’, ‘He pēhea ki roto i ō rātou hinengaro.’ Ka mīharo tonu au.  He tino kōranga nōku ki te mārama ki aua tangata nō te Ao ki mua rā. He Ao anō tērā. 

Ko ngā Kāri Tākaro Moko Tuauri ēnei. Ka tikiake koe i ēnei kāri mai te paetukutuku a ‘AM Learn’, waihoki i reira tētahi kimikupu me tētahi pānui whakaāhua hei tikingaake māu. He kaha hoki ngā tae ki te mau tonu ki te kaurukuhanga o te pikitia me ka tāia ki te mā me te pango. These flashcards as well as a wordfind and a poster can be downloaded from the AM Learn website.
Ko ngā Kāri Tākaro Moko Tuauri ēnei. Ka tikiake koe i ēnei kāri mai te paetukutuku a ‘AM Learn’, waihoki i reira tētahi kimikupu me tētahi pānui whakaāhua hei tikingaake māu. He kaha hoki ngā tae ki te mau tonu ki te kaurukuhanga o te pikitia me ka tāia ki te mā me te pango.
These flashcards as well as a wordfind and a poster can be downloaded from the AM Learn website.
More information 

Kua hangaia e koe ētahi kāri tākaro e whakaatu ana ngā moko tuauri. Ko te mea tuatahi ngā waituhi, ko te hōtaka ako rānei?

I waituhi ahau i ēnei moko tuauri hei rauemi whakakīnaki ki te hōtaka ‘Nō te Ao Kōhatu: Ngā Moko Tuauri’.  

Heoī anō, tēku tau ki mua ko āku mahi toi he peita hinu e whakaatu i ngā moko tuauri. Nā reira, kua whai wāhi nui ahau ki mua ki te whakaharatau KTK. 

Ko te peita-pūmau o te Moko Kōtara tēnei, e noho nei ki tō Heidi taupuni mahi toi. The original watercolour painting of a Ankylosaurus in the studio.
Ko te peita-pūmau o te Moko Kōtara tēnei, e noho nei ki tō Heidi taupuni mahi toi.
The original watercolour painting of a Ankylosaurus in the studio.

Kāore anō ētahi tūmomo mokonui kia tapaina kē i te reo Māori. Kua pēhea koe i tapaina i aua moko tuauri ingoa-kore i roto i te reo Māori?

Ki te kōrero pono, he wero! Kua tae āhua toru mīriona tau tūreiti ō tātou tupuna ki te tūtaki ki ngā mokonui i ora ai i kōnei. Nā reira i kore ō rātou kupu kōrero e pā ana ki ngā moko tuauri. I kore i mōhiotia te tangata i kōnei ai ngā mokonui tae noa atu ki ngā tau whitu! Nā, i taua wā kua tāmihia katoatia ō tātou reo. 

Kua rapu ahau i ētahi ingoa mai i ngā papakupu hou, engari mō ētahi, kua wānanga ahau ki āku hoa. E waimarie ana au i te nui o āku hoa reo Māori, e mau mai ana i ō rātou ake mātauranga ahurei. Ko Ma’ara Maeva tētahi. He reo Kuki Airini tōna. Nā reira ahakoa he reo Māori, kei reira taua hononga ki ngā tupuna reo o te Moana Nui ā-Kiwa. He nui ōna mōhioranga hoki e pā ana ngā reo whānui o te taua Moana. Ka toha māramatanga mai ia o ngā pūtake o tō tātou reo. He āwhina tēnā. 

E hono ana au ki ētahi nerdpages hoki ki a pukamata. Ko ‘Te Mana o te Reo Māori’ tētahi. I reira whakaīria ai tētahi i tāna pātai reo, ka karawhiua ai te marea reo Māori whānui ki te wānanga, ki te tautohe, ki te waihanga hatakēhi hoki i ō tātou reo.   He rawe tēnā, ki au nei, ko te reo ora tēnā. 

Ānei tō Heidi peita-pūmau a te Moko Ngarengare.Heidi's original watercolour painting of aTyrannosaurus rex.
Ānei tō Heidi peita-pūmau a te Moko Ngarengare.
Heidi's original watercolour painting of aTyrannosaurus rex.

He aha te hiranga o ngā kupu kua tapaina e koe ki ngā moko tuauri?

Ehara ko ngā kupu te mea hiranga, ka tere ngaro pea aua kupu, engari mō nainei hei tautohu noa aua kupu i tēnā tūmomo, i tēnā tūmomo, kia haere tonu ai te kōrero. He nui ngā māramatanga e ahu mai ana i te horopaki, mō ngā tangata kōrero Māori. Tēnā pea ka tautohu tētahi i te mea kōtahi me tētahi kupu anō, engari ko te mea nui kei te whakamahia ngā kupu mārama o tō tātou reo ki te whakaāhua i tō tātou ao. 

Ko te mea nui ki au, ko te whao māramatanga mā ngā kupu rere. Engari e hia kē ngā rautaki whao whakaaro e tāea e tātou. 

Pēia i kōnei hei tikiake i ngā rauemi Moko Tuauri me te maha o ngā rauemi ako anō mā Tāmaki Paenga Hira e toha atu hei rawa māu.

You can find Heidi's flash cards and more downloadable resources for educators on AM Learn here.